Ilm-fan
Jerge uqsas sayoralardın birinde jıl bir háptede jetpeydi
Ilm-hám-texnologiya tarawında kosmostı izertlew jumısları jedel dawam etpekte. Astronomlar Quyosh sistemasınan tısgarıda 6000 den zıyat sayyora - ekzosayyoranı anıqlawga miyasar boldı. Olar arasında ulkan gaz dunyoları, juldıziga juda jaqın jaylasqan qaynoq sayyoralar hám Jerge ayırım táreplerinen uqsas aspan jırtıları bar. Ásirese, juldızının jasawga jaratırlı zonasında jaylasqan sayyoralar úlken qızıgıwshılıq oyatmoqda. Bul atama tiyisli atmosfera hám basqa zárur sharayatlar bar bolsa, sayyora júzesinde suyuq suw saqlanıwı múmkin bolgan aralıqtı ańlatadı. Biraq bunday zonada jaylastıqtın ózi sayyora okean yamasa ómir bar ekenin bildirmeydi.
Olimler itibarın tartqan qızıqlı dunyolardan biri TOI-700 d ekzosayorası esaplanadı. Ol 2020-jılda kashf etilgen bolıp, Quyoshdan kishirek hám suwıqraq qızıl mitti juldız átirapında aylanadı. Onın bir jılı 37,4 Jer kúnine teń keledi. NASA arxividagı jańalanǵan baholarga kóra, sayyoranın diametri Yernikinen taxminan 14,5 procent ulken. TOI-700 dning diqqatga sazovor tárepi - salıstırmalı tınıq, óta kúshli belsendilik kórsetmeytuǵın juldızının jasawga jaratırlı zonasında jaylasqanıdir. Qızıl mitti juldızlar átirapındagı sayyoralardı úyreniwde bul áhmiyetli faktor esaplanadı.
Bunday juldızlarmın nurlanıwi sayyora atmosferasına jiddiy tásir qılıwı múmkin. Sol ushın olimler suyuq suw ushın mos temperaturadan tısgarı, atmosferanın saqlanıwi hám juldız belsendiligin de esapqa aladı. Eger TOI-700 dda okeanlar hám jetarli atmosfera bolsa, ol jerde salıstırmalı turaqlı ortalıq bolıwı múmkin. Biraq onın haqıyqıy júzesi qanday kóriniste ekeni házirshe belgisiz. Bul dunya bizden 100 jarıq jılınan da uzaqta jaylasqan bolıp, jarıqtın ózi oǵan jetip barıwı ushın bir asırdan kóbirek waqıt sarplaydı.
Izertlewshiler úyrenken basqa bir qızıqlı aspan jırtılarından biri TRAPPIST-1e 2017-jılda anıqlangan. Onın diametri Yernikinin taxminan 92 procentine, massası bolsa 69 procentine teń. Bul tastı sayyoranın eń qızıqlı xususiyatlarından biri - juldızın átirapın atigi 6,1 Jer kúninde aylanıp shıg'iwidir. Demek, bul sayyorada bir jıl bir háptede de jetpeydi.
Sayyora óz juldıziga juda jaqın jaylasqan bolıp, olar aralıqtagı aralıq Jer menen Quyosh aralıqtagı aralıqtın atigi 2,9 procentin quraydı. Biraq TRAPPIST-1 juldızı Quyoshdan ansha suwıq hám xira bolgani ushın bunday jaqındıq sayyoranı avtomatik ravishda jasawga jaratırlı etpeydi. Sistemedagı sayyoralar, ehtimal, óz juldıziga doymad bir tárepi menen qarap turadı. Bul jagday priliv qulflaniwi dep ataladı. Eger solay bolsa, TRAPPIST-1e sayyorasining bir jarmida doymad kunduz, ekinshi jarmida bolsa doymad tun húm súredi. Biraq házirshe olardın birewinde de hayot bar ekeni tastıyıqlanmag'an.
Ulashish