← Artqa
searchTV.uz

Orta asirlerde jasatpa xatlar qanday qorǵalǵan?

Orta asirlerde mámleket keńselerinde xizmet etken kátitler saltanattıń ishki hám sırtqı jazıw-sızıwların alıp barıw menen birge, hár bir bitiktiń qáwipsizligi tınıshlıǵı ushın jeke juwapker bolǵan. Samarqand hám Buxara sıyaqlı oraylarda iskerlik juritken keńseler jay ǵana jazıw jumısları menen sheklenbey, mámlekettiń ishki turaqlılıǵı, xezine bólistiriliwi hám elshiler menen qатnasıqlardı muwapıqlastırıwshı áhmiyetli mákeme esaplanǵan. Kópshilik ushın kátiptiń wazıypası tek tayın matindi kóshirip alıwǵa ǵana kelip túsyetindey tuyılıwı múmkin. Biraq tariyxıy jazba estelikler bul kásip iyeleriniń ústinde úlken sayasiy juwapkershilik bolǵanǵanını kórsetedi. 1156–1157-jıllarda jazılǵan "Majma an-navodir" ("Nadir gúrrińler toplamı") shıǵarmasında bul tarawdıń ózgeshe talapları keń bayan etilgen. Shıǵarmada atap ótilishinshe, keńse kátipi rásmiy bitiklerdiń hár bir sózin, xat uslubın, sıya sapasın hám xabar alıp barıwshı chaparlardıń jol háreketine shekem anıq esaplap shıǵıwı shárt bolǵan. Samarqandlı jazıwshı Nizomiy Aruziy Samarqandiy óz gúzetiwlerinde dabirge qoyılatuǵın talablardı ápiwayı kásip qaǵıydalarinan anıq joqarı qoyǵan. Kátit saltanattıń eń jasatpa jobalarınan xabardar bolǵanı sebepli, odan joqarı yad, salmaqlılıq hám tereń bilim talap etilgen. Qońsı ólkelere jollanatuǵın hár bir rásmiy xat óz dáwiriniń huqıqıy húgetti hám názik elshilik quralları esaplanǵan. Mámleket keńsesinde bitilgen bir xattıń ishindegi qáte sóz yamasa unvanlardıń nadurıs qollanılıwı óz-ara qatnasıqlardıń úziliwine, hátte áskeriy qaqtığıslarǵa sebep bolıwı múmkin edi. Sol sebepli kátit zamanasınıń sayasiy jaǵdayın tereń túsiniwshi aqıl iyesi bolıwı tiyis edi. Rásmiy bitikler Samarqanddıń pısıq, tegislengen jibek qaǵazlarına jazılǵan bolıp, bunday qaǵazdaǵı dáslepki jazıwdı qırıp óshiriw ya sawtalaw múmkin emes edi. Xat tayın bolǵanǵan soń, kátiptiń jeke múhri hám keńse tamǵası menen arnawlı balshıq yamasa mum arqalı múhrlengen. Nizomiy Aruziy Samarqandiy keltirgen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, óte áhmiyetli xabarlardı manzilge jetkeriwde jasatpa bitikler hám shartlı awızeki sózlerden unımlı paydalanılǵan. Chapar kútilmegen qáwipke dus kelse, jazba xattı joqatıp, xabardı tek yadında saqlanǵan sóz arqalı awızeki jetkeriw huqıqına iye bolǵan. Keńse iskerligi tek sırtqı baylanıslar menen sheklenbey, mámleket ishindegi materiallıq derekler, salıq dafterleri hám omborxana esap-kitaplarınıń úzliksiz qadaǵalawın da támiyinlegen. Hár bir wálayat qasındaǵı kishi keńseler oraylıq mákemelerge xiroz hám salıqlardıń jıynalıwı boyınsha esabat berip turǵan. Bul nadir derek orta asirlerde elimiz aymaǵında basqarıw mákemesi jaqsı jolǵa qoyılǵanın, hár bir tarawda óz isiniń ustaları xizmet etkenin kórsetedi. Qalalardıń rawajlanıwı hám qáwipsiz karwan jolları solay etip oylap islengen keńse tártipleri tiykarında qurılǵan edi.
Ulashish